Ochrona gatunku

 OCHRONA GATUNKU

Bóbr europejski – objęty jest ochroną na podstawie Konwencji Berneńskiej z 1979 r. – załącznik III i Dyrektywy Siedliskowej – załącznik II i IV z 1992 r.

Obecnie prawo krajowe obejmuje ochroną częściową – Rozporządzenie Ministra Środowiska z 6 października 2014 r. – załącznik nr 2 w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną.


Porozumienie zawarte w dniu 19 lipca 2016 r. pomiędzy Generalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska a Przewodniczącym Zarządu Głównego Polskiego Związku Łowieckiego w sprawie wprowadzenia do stosowania instrukcji określającej reguły postępowania przy ograniczaniu liczebności populacji bobra europejskiego Castor fiber na terenach obwodów łowieckich

Działając w oparciu o art. 127 ust. 1 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2016 r. poz. 353), a także w oparciu o art. 34 pkt 2 ustawy Prawo łowieckie z dnia 13 października 1995 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 2168, z późn. zm.) i w oparciu o § 6 ust. 1 pkt 2 oraz § 113 pkt 1 w zw. z pkt 6 Statutu Polskiego Związku Łowieckiego (Załącznik do uchwały XXI Krajowego Zjazdu Delegatów Polskiego Związku Łowieckiego z dnia 2 lipca 2005 r.) Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska (zwany dalej: “GDOŚ”) oraz Zarząd Główny Polskiego Związku Łowieckiego (zwany dalej: “ZG PZŁ”) wprowadzają do stosowania instrukcję określającą zasady postępowania przy ograniczaniu liczebności populacji bobra europejskiego na terenach obwodów łowieckich stanowiącą załącznik do porozumienia (zwaną dalej: “Instrukcją”). GDOŚ oraz ZG PZŁ poinformują podległe jednostki o zasadach postępowania przy ograniczaniu liczebności populacji bobra europejskiego na terenach obwodów łowieckich. 1. Powołuje się zespół ekspertów w celu nadzoru nad wykonywaniem Instrukcji przez Regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska i struktury terenowe Polskiego Związku Łowieckiego. 2. W skład zespołu ekspertów, o którym mowa w ust. 1 wejdą przedstawiciele: Ministerstwa Środowiska, Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Polskiego Związku Łowieckiego i Państwowej Rady Ochrony Przyrody. 3. Nadzorowanie nad wykonywaniem Instrukcji, o którym mowa w ust. 1 obejmować będzie m. in. analizę trendów populacji bobra europejskiego, analizę planów eliminacji i sprawozdań z eliminacji oraz ocenę efektów prowadzonych działań. 4. GDOŚ oraz ZG PZŁ będą naprzemiennie organizować spotkania zespołu ekspertów, o którym mowa w ust. 2 z częstotliwością zależną od potrzeb.

Instrukcja jest dokumentem pomocniczym, określającym zasady współpracy struktur Polskiego Związku Łowieckiego z Regionalnymi Dyrekcjami Ochrony Środowiska, w celu kontroli populacji bobra europejskiego na terenach obwodów łowieckich, dzierżawionych przez koła łowieckie.
Bóbr europejski jest gatunkiem objętym ochroną częściową w myśl rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. 2014 r. poz. 1348). Wymieniony jest także w załączniku III Konwencji o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, tzw. Konwencji Berneńskiej (Dz. U. z 1996 r. Nr 58, poz. 263) a także w załączniku II i V dyrektywy 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory. Zgodnie z załącznikiem II do tzw. Dyrektywy Siedliskowej bóbr jest gatunkiem, dla którego wyznacza się specjalne obszary ochrony w sieci Natura 2000. Z uwagi na fakt wymienienia tego gatunku w załączniku V możliwe jest pozyskiwanie ze stanu dzikiego i eksploatacja populacji pod warunkiem zachowania jej we właściwym stanie ochrony.
Regionalni Dyrektorzy Ochrony Środowiska w celu kontroli stanu populacji bobra europejskiego na terenie swojego działania oraz lokalnego zmniejszenia liczebności tego gatunku mogą wydawać w formie zarządzeń, w myśl art. 56a ustawy o ochronie przyrody (Dz. U. z 2015 r. poz. 1651, późn. zm.) zgodę na odstępstwo od zakazów, o których mowa w art. 52 ust. 1 pkt 1, 6 oraz 12 ustawy o ochronie przyrody – projekt zarządzenia w załączeniu.
Zarządzenia takie mogą być wydane wyłącznie w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, jeżeli czynności, których dotyczy zarządzenie, nie są szkodliwe dla zachowania we właściwym stanie ochrony dziko występujących populacji gatunków objętych zarządzeniem oraz leży to w interesie zdrowia lub bezpieczeństwa powszechnego lub w przypadku bobra europejskiego – wynika to z konieczności ograniczenia poważnych szkód w odniesieniu do upraw rolnych, inwentarza żywego, lasów, rybostanu, wody lub innych rodzajów mienia.
Zarządzenie, o którym mowa w art. 56a ustawy o ochronie przyrody, zawierać będzie zakres, o którym mowa w ust. 4 tego artykułu i uwzględniać będzie następujące ustalenia:

  1. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska wydaje zarządzenie dotyczące ograniczenia populacji bobrów, obejmujące swoim zasięgiem tereny obwodów łowieckich wchodzących w skład poszczególnych Zarządów Okręgowych PZŁ (zał. nr 1 – Ramowy szablon zarządzenia RDOŚ).
  2. Okres na jaki wydawane jest zarządzenie to 3 lata.
  3. Termin odstrzału bobrów ustala się na okres od 01 października do 28 lutego.
  4. Na szczeblu wojewódzkim Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska może korzystać z opinii Regionalnej Rady Ochrony Przyrody lub może powołać grupę ekspertów, w skład której wchodzą w szczególności przedstawiciele Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, przewodniczący zarządów okręgowych PZŁ, przedstawiciele Regionalnej Rady Ochrony Przyrody, Marszałka Województwa oraz środowisk naukowych.
  5. Liczbę bobrów przeznaczonych do odstrzału z jak najdokładniejszym wskazaniem lokalizacji eliminacji określa Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska po konsultacji z Regionalną Radą Ochrony Przyrody lub grupą ekspertów. W sytuacji rozbieżności opinii co do zakresu odstrzału ostateczna decyzja należy w tym względzie do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska jako organu wydającego zarządzenie.
  6. Osobami odpowiedzialnymi za nadzór nad wykonywaniem zarządzeń Regionalnych Dyrektorów Ochrony Środowiska w zakresie dotyczącym eliminacji bobrów (których dotyczy niniejsza instrukcja) w sprawie wykonywania czynności podlegających zakazom w myśl art. 52 ustawy o ochronie przyrody są Łowczowie Okręgowi Polskiego Związku Łowieckiego.
  7. Odstrzału bobrów dokonywać będą myśliwi zrzeszeni w Polskim Związku Łowieckim za zgodą dzierżawcy lub zarządcy obwodu łowieckiego.
  8. Dzierżawca lub zarządca obwodu łowieckiego upoważnia na swoim terenie przeszkolonych wcześniej przez PZŁ myśliwych do dokonywania czynności, o których mowa w Zarządzeniu Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.
  9. Działania powinny być ukierunkowane na eliminację całych stanowisk, nie zaś pojedynczych osobników, w celu uniknięcia rozproszenia się lokalnych populacji i tym samym braku skuteczności odstrzału.
  10. Tusza bobra pozyskana zgodnie z przepisami prawa stanowi własność myśliwego, który dokonał odstrzału jako częściowa rekompensata kosztów poniesionych w związku z wykonywaniem odstrzału. Myśliwy jest zobowiązany do zagospodarowania tuszy upolowanego osobnika.
  11. Zarządy Okręgowe Polskiego Związku Łowieckiego raz w roku przekażą sprawozdania z wykonania zarządzeń Regionalnych Dyrektorów Ochrony Środowiska: w terminie do 15 stycznia w zakresie eliminacji dokonanych w całym poprzedzającym roku kalendarzowym do Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska i Zarządu Głównego PZŁ, co wynika z obowiązku sprawozdawczości (art. 56a ust. 8 uop).
  12. Wzór upoważnienia wydawanego przez dzierżawcę obwodu łowieckiego na umyślne zabicie bobra stanowi druk ścisłego zarachowania i jest załącznikiem do instrukcji (zał. nr 2).

 

Nawiązując do podpisanego porozumienia z dnia 19 lipca 2016 r. i po wcześniejszych konsultacjach z właściwymi okręgami PZŁ i Dyrektorami Dyrekcji Regionalnych Ochrony Środowiska w Białymstoku i Olszynie powstały zarządzenia w sprawie zezwolenia na czynności podlegające zakazom w stosunku do bobra europejskiego poniżej.


“Strategia gospodarowania populacją bobra europejskiego” – materiały XXII Krajowego Zjazdu Delegatów PZŁ z dnia 11 września 2010 r.

Bóbr europejski jest objęty ochroną na podstawie konwencji berneńskiej oraz Dyrektywy Rady Wspólnoty Europejskiej nr 92/43/EWG z 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej flory i fauny zwanej Dyrektywą Siedliskową (załącznik II, IV). W Polsce jest objęty ochroną częściową zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 roku i rozporządzeniem Ministra Środowiska z 28 września 2004 roku w spawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochrona i taki status prawny winien być zachowany w przyszłości. W dniu 23 stycznia 1974 roku Państwowa Rada Ochrony Przyrody przyjęła program „Aktywnej ochrony bobra europejskiego w Polsce”. W programie określone zostały działania mające na celu objecie ochroną istniejące stanowiska bobrów ale tez reintrodukcję tego gatunku z terenu Suwalszczyzny w dorzecze Wisły i Odry. Pierwsze wsiedlenia z udziałem niewielkiej ilości zwierząt prowadzone były na Pojezierzu Mazurskim, Dobrzyńsko-Brodnickim, w Borach Tucholskich na rzece Brda i Wda, w Wielkopolsce na rzece Warcie i Noteci. W pierwszym dziesięcioleciu realizacji programu introdukowano 223 bobry w dorzecze Wisły i 24 rodziny w dorzecze Warty. Po 1988 rok odłowy i przesiedlenia prowadzone przez Polski Związek Łowiecki zostały wznowione. Łącznie do 2003 reintrodukowano na obszar całego kraju 1238 bobrów. Jednocześnie prowadzone były tez wsiedlenia bobrów w zachodniej Polsce przez zespół naukowy Katedry Zoologii Akademii Rolniczej w Poznaniu. W wyniku aktywnej ochrony gatunku, a przede wszystkim prowadzonej na szeroka skale reintrodukcji oraz migracji bobrów z naturalnie występujących populacji w zlewni rzeki Pregoły, Niemna i Prypeci bóbr występuje na obszarze całego kraju z wyjątkiem wysokich gór –Tatry , Karkonosze. Liczebność populacji szacowana jest na ok. 35 tysięcy osobników, a nie jak podaje Główny Urząd Statystyczny 45 tysięcy- stan znacznie zawyżony. Zwarta populacja zainicjowana reintrodukcją występuje w Wielkopolsce w dorzeczu Warty i Noteci oraz Borach Dolnośląskich -ok. 7 tysięcy osobników , w dorzeczu górnego Sanu – Beskid Niski, Bieszczady, Kotlina Sandomierska – ok. 3 tysięcy osobników i najliczniejsza występująca w północno – wschodniej Polsce licząca ok. 18 tysięcy osobników.

Strategia gospodarowania populacją bobra jako jednego z gatunków znajdujących się na liście Natura 2000 powinna zawierać charakterystyczne stanu populacji, przewidywane działania czynnej ochrony gatunku, sposób łagodzenia konfliktów wywołanych obecnością bobrów oraz edukację społeczeństwa w zakresie roli i znaczenia bobra w środowisku przyrodniczym. Dla określenia właściwego stanu populacji należy przeprowadzić inwentaryzację bobrów na obszarze całego kraju z 6-letnim przedziałem czasowym. Przyjęta metodyka inwentaryzacji obejmująca inwentaryzacje stanowisk bobrowych i jego środowiska powinna spełniać wymogi Państwowego Monitoringu Środowiska i raportowania o stanie populacji do Komisji Europejskiej. Podstawową jednostką terytorialną do przeprowadzenia inwentaryzacji stanowił by obwód łowiecki i to koła łowieckie bądź zarządcy obwodów nie wydzierżawionych powinni zbierać dane inwentaryzacyjne. Na obszarze Parków Narodowych inwentaryzacje należy wykonywać w tym samym czasie i zastosowaniem tej samej metodyki. Koordynacja i nadzór nad wykonywaną inwentaryzacją oraz analiza wyników należała by do właściwych terytorialnie Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.

W wyniku antropopresji czynników środowiskowych stał się gatunkiem synantropijnym. Dokonuje też bardzo głębokich i trwałych przekształceń zajmowanych przez siebie siedlisk. Jego pozytywny wpływ na wzbogacenie bioróżnorodności, naturalizacje ekosystemów, tworzeniu małej retencji jest powszechnie znany. Rodzaj i rozmiar szkód powodowanych przez bobry jest bezpośrednio związany z rodzajem środowiska i użytkowaniem gruntów. Najbardziej dotkliwe szkody występują na płaskim terenie, gdzie trwale bądź okresowo podtapiane są duże obszary łąk i pastwisk będące własnością prywatną rolników. Utracone z tego tytułu korzyści rolnicy tylko w części otrzymują rekompensatę poprzez wypłacane odszkodowania z budżetu Skarbu Państwa. Cała procedura szacowania szkód jest pracochłonna, kosztowana, przeciągająca się w czasie co  zniechęca wielu rolników do występowania o ich likwidacje.  Stąd właściwym rozwiązaniem, sprawdzonym już w innych krajach UE by za wyłączoną powierzchnię z użytkowania rolniczego i utworzenie użytku ekologicznego, małej retencji, czy odtwarzanie naturalnych stref buforowych przy ciekach i zbiornikach wodnych właściciele  gruntów mogli uzyskiwać dopłaty z programów wspierających przedsięwzięcia rolno-środowiskowe. Pozostawienie takich powierzchni w naszych łowiskach wpłynie tez korzystnie na poprawę warunków środowiskowych wielu gatunkom zwierzyny.

W miejscach o wysokim zagęszczeniu populacji ,gdzie występują wysokie  szkody  i nasilają się konflikty z właścicielami gruntów może być dokonywana w bardzo szczególnych sytuacjach regulacja liczebności poprzez odstrzał lub odłów żywych bobrów. Decyzję o odłowach bądź odstrzale redukcyjnym podejmowała by właściwa Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Odstrzały wykonywali by członkowie PZŁ którzy wczesnej zostali  przeszkoleni i uzyskali stosowne uprawnienia. Proponowany termin wykonywania odstrzału redukcyjnego  to 1 październik -31 styczeń. Odłowy bobrów ograniczały by się tylko do miejsc gdzie bobry stanowią duże zagrożenie bądź występują poza granica obwodu łowieckiego. W rejonach gdzie populacja bobra jest liczna i występują problemy związane z jego obecnością i gdzie jego wpływ na środowisko przyrodnicze jest znaczący należy podjąć edukacje społeczeństwa a szczególnie dzieci i młodzieży. Tematykę dotyczącą biologii i ekologii bobra  należy tez ująć w programach szkoleniowych dla nowowstępujących do PZŁ.

Jan Goździewski